Światowy Dzień Wody 2026 koncentruje się na kluczowym, ale wciąż niedostatecznie uwzględnianym zagadnieniu – związku między dostępem do wody a nierównościami płci. W obliczu globalnych wyzwań, takich jak zmiany klimatu, degradacja środowiska czy rosnąca presja na zasoby wodne, perspektywa płci staje się niezbędna dla skutecznego i sprawiedliwego zarządzania wodą.
Pomimo postępów w realizacji Celów Zrównoważonego Rozwoju, w tym SDG 5 dotyczącego równości płci oraz SDG 6 dotyczącego czystej wody i warunków sanitarnych, dostęp do podstawowych usług wodno-sanitarnych wciąż pozostaje nierówny, a kobiety i dziewczęta ponoszą nieproporcjonalnie wysokie koszty tych braków. Rezolucja A/RES/70/169 Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 17 grudnia 2015 r. potwierdza, że dostęp do wody pitnej i sanitacji jest prawem człowieka, precyzując jednocześnie zakres tych praw oraz obowiązki państw. Zgromadzenie Ogólne rozróżnia prawo do wody pitnej i prawo do sanitacji jako odrębne, lecz powiązane prawa, które mają fundamentalne znaczenie dla godnego życia i realizacji innych praw człowieka, w tym zdrowia, edukacji i równości płci. Dokument przypomina państwom ich obowiązek stopniowej realizacji tych praw, eliminowania dyskryminacji oraz zapewnienia, że nikt nie zostanie wykluczony z dostępu do wody i sanitacji z powodu statusu społecznego, ekonomicznego czy płci.
Globalne nierówności w dostępie do wody i sanitacji
Globalne nierówności w dostępie do wody i sanitacji są nadal ogromne. Obecnie około 2,1 miliarda ludzi nie ma dostępu do bezpiecznie zarządzanej wody pitnej, a 3,4 miliarda nie korzysta z bezpiecznej sanitacji. Brak podstawowych warunków do higieny dotyka 1,7 miliarda osób, a 354 miliony nadal praktykuje defekację na otwartej przestrzeni. Ponadto 611 milionów ludzi nie ma dostępu do żadnych urządzeń higienicznych. Nierówności te są szczególnie widoczne w krajach o niskich dochodach, na obszarach wiejskich oraz wśród grup marginalizowanych, w tym mniejszości etnicznych i ludności rdzennej.
Braki infrastrukturalne a system opieki zdrowotnej
Braki w dostępie do wody i energii mają również bezpośredni wpływ na jakość usług zdrowotnych. Szacuje się, że 1,1 miliarda ludzi korzysta z placówek medycznych bez podstawowego dostępu do wody, 3 miliardy osób z ośrodków bez odpowiednich warunków sanitarnych, a około 1 miliard pacjentów korzysta z placówek bez stabilnego dostępu do energii. Niedobory te zwiększają ryzyko infekcji i powikłań, zwłaszcza w przypadku kobiet w ciąży i noworodków, co podkreśla znaczenie infrastruktury wodno-sanitarnej dla bezpieczeństwa zdrowotnego całych społeczności.
Kobiety na pierwszej linii kryzysu wodnego
Kobiety i dziewczęta znajdują się na pierwszej linii kryzysu wodnego, ponieważ w wielu regionach świata to one odpowiadają za pozyskiwanie wody dla gospodarstw domowych. Wymaga to wielogodzinnych wędrówek, ogranicza dostęp do edukacji i pracy zarobkowej, a także zwiększa ryzyko przemocy i zagrożeń zdrowotnych. Brak odpowiedniej infrastruktury sanitarnej wpływa dodatkowo na godność i zdrowie kobiet. Choć większość z nich ma dostęp do podstawowych materiałów menstruacyjnych, wiele nie dysponuje odpowiednimi warunkami, aby korzystać z nich w sposób bezpieczny i higieniczny.
Woda, klimat i kryzysy humanitarne
Zmiany klimatyczne pogłębiają istniejące nierówności w dostępie do wody. Przykładem jest przedłużająca się susza w Rogu Afryki, gdzie ponad 36 milionów ludzi zostało dotkniętych kryzysem, a nawet 26 milionów doświadcza ostrego niedoboru żywności. Miliony dzieci i kobiet cierpią z powodu niedożywienia, a kobiety często poświęcają własne potrzeby żywieniowe i zdrowotne na rzecz swoich rodzin. W takich sytuacjach wzrasta również ryzyko przemocy związane z koniecznością przemieszczania się w poszukiwaniu wody i zasobów. Kobiety, mimo kluczowej roli w zarządzaniu wodą i rolnictwie, pozostają często wykluczone z procesów decyzyjnych.
Niewidzialność kobiet w sektorze wodnym
Pomimo rosnącej liczby kobiet w sektorze wodnym, ich udział w procesach decyzyjnych i badaniach naukowych pozostaje ograniczony. Kobiety stanowią mniej niż 17% zatrudnionych w sektorze wodnym i zajmują średnio jedynie 18% miejsc w radach redakcyjnych wiodących czasopism hydrologicznych. Tematyka płci jest wciąż marginalnie obecna w badaniach naukowych dotyczących wody, co przekłada się na niedostateczne uwzględnienie potrzeb kobiet w politykach i rozwiązaniach technologicznych.
Bariery systemowe i potrzeba transformacji
Postęp w zakresie uwzględniania równości płci w zarządzaniu wodą hamują liczne bariery systemowe, w tym brak finansowania i konkretnych planów wdrożeniowych, niedostatek danych z podziałem na płeć oraz utrzymujące się normy społeczne ograniczające udział kobiet. Przełamanie tych barier wymaga silnego przywództwa politycznego, inwestycji w infrastrukturę i edukację, aktywnego włączania kobiet w procesy decyzyjne oraz rozwiniętych systemów monitorowania i danych.
Wnioski
Relacja między wodą a płcią nie jest jedynie kwestią społeczną – stanowi fundament skutecznego zarządzania zasobami naturalnymi oraz budowania odporności na kryzysy klimatyczne i humanitarne. Ważne jest, aby kobiety miały realne możliwości wprowadzania zmian w różnych obszarach gospodarki związanych z wodą. Mogą one odgrywać kluczową rolę jako inżynierki projektujące nowoczesną infrastrukturę wodną, rolniczki stosujące zrównoważone metody gospodarowania wodą w rolnictwie, naukowczynie badające nowe technologie oczyszczania i oszczędzania wody, pracownice służb sanitarnych dbające o zdrowie publiczne czy liderki społeczności lokalnych organizujące działania na rzecz lepszego zarządzania zasobami wodnymi. Bez pełnego udziału kobiet i uwzględnienia ich potrzeb działania na rzecz bezpieczeństwa wodnego będą mniej efektywne, nierówności społeczne będą się pogłębiać, a osiągnięcie Celów Zrównoważonego Rozwoju do 2030 roku pozostanie zagrożone. Światowy Dzień Wody 2026 jest wezwaniem do działania – do tworzenia systemów wodnych, które są nie tylko wydajne, ale także sprawiedliwe i inkluzywne.
Podsumowanie
Woda i płeć to nierozerwalne elementy globalnych wyzwań współczesnego świata. Uwzględnienie tej zależności jest istotne dla budowania zrównoważonej, bezpiecznej i sprawiedliwej przyszłości dla wszystkich. Kluczowym elementem jest również włączenie mężczyzn i chłopców jako sojuszników w promowaniu równości płci oraz w zapewnianiu powszechnego dostępu do wody, sanitacji i higieny. Oznacza to także konieczność kwestionowania i zmiany społecznych norm oraz stereotypów, które ograniczają możliwości kobiet i dziewcząt oraz utrudniają im pełne uczestnictwo w życiu społecznym i gospodarczym.
Zestawienie informacji przygotowane zostało na podstawie oficjalnych treści publikowanych przez ONZ na stronie unwater.org.
Pliki do pobrania
Więcej informacji o kampanii można znaleźć na stronach:
