Obecność pozostałości leków w środowisku naturalnym przez lata była tematem poruszanym głównie w środowiskach naukowych. Dziś staje się jednym z najważniejszych wyzwań ekologicznych, prawnych i finansowych, przed którymi staje Unia Europejska, w tym również Polska. Wyniki międzynarodowego projektu badawczego PharmaSea nie pozostawiają złudzeń: w wodach powierzchniowych regularnie wykrywa się substancje czynne pochodzące z codziennie stosowanych farmaceutyków.
Wśród identyfikowanych związków znajdują się powszechnie używane leki przeciwbólowe, antybiotyki, środki przeciwdepresyjne oraz preparaty stosowane w weterynarii. Głównym źródłem ich przedostawania się do ekosystemu jest normalne funkcjonowanie społeczeństwa – leki trafiają do kanalizacji w wyniku metabolizmu ludzkiego organizmu, ale ogromną rolę odgrywa tu także wciąż powszechny problem niewłaściwej utylizacji przeterminowanych lub niezużytych preparatów (np. wyrzucanie ich do toalety).
Luki w obecnym systemie oczyszczania
Wielu obywateli żyje w przekonaniu, że nowoczesne oczyszczalnie ścieków całkowicie neutralizują wszelkie substancje trafiające do sieci kanalizacyjnej. Rzeczywistość jest jednak bardziej skomplikowana. Jak wskazuje dr hab. Anna Hallmann z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, funkcjonujące obecnie obiekty usuwają jedynie część pozostałości farmaceutyków oraz innych mikrozanieczyszczeń.
Tradycyjne oczyszczalnie opierają się na procesach mechanicznych i biologicznych. Zostały one zaprojektowane z myślą o usuwaniu biogenów, zawiesin czy substancji organicznych, a nie o wyłapywaniu skomplikowanych cząsteczek chemicznych obecnych w śladach rzędu nanogramów czy mikrogramów na litr. Aby skutecznie wyeliminować tego typu związki, konieczne jest wdrożenie zaawansowanych technologii.
Unijne wymogi i czwarty stopień oczyszczania
Odpowiedzią na to wyzwanie są nowe regulacje Unii Europejskiej dotyczące oczyszczania ścieków komunalnych. Przepisy te wprowadzają obowiązek wdrożenia tzw. czwartego stopnia oczyszczania. Jest to zaawansowany etap technologiczny (wykorzystujący np. ozonowanie, mikrofilitrację czy węgiel aktywny), którego wyłącznym celem jest eliminacja mikrozanieczyszczeń.
Polska, podobnie jak inne kraje członkowskie, stoi przed koniecznością przeprowadzenia ogromnych inwestycji infrastrukturalnych. Dostosowanie krajowych oczyszczalni ścieków ma odbywać się etapowo. Zgodnie z wyznaczonymi ramami czasowymi, pierwsze kluczowe obiekty mają zostać zmodernizowane do 2045 roku.
Spór o finanse i harmonogram: PE interweniuje
Choć potrzeba ochrony wód nie budzi wątpliwości, kontrowersje wywołuje kwestia finansowania tak kosztownych zmian. Przyszłość wdrażania regulacji stała się przedmiotem gorącej debaty na forum unijnym.
Przełomowym momentem w tej dyskusji była rezolucja Parlamentu Europejskiego z 18 czerwca 2026 roku. Europosłowie wezwali w niej Komisję Europejską do ponownej oceny skutków regulacji, w szczególności w zakresie mechanizmu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP). Mechanizm ten zakładał, że to koncerny farmaceutyczne i kosmetyczne powinny w głównej mierze pokryć koszty rozbudowy oczyszczalni.
W rezolucji zawnioskowano również o przesunięcie harmonogramu wdrażania części przepisów na lata 2033–2045. Komisja Europejska została zobowiązana do ponownego przeanalizowania m.in.:
- rzeczywistych kosztów wdrożenia technologii czwartego stopnia oczyszczania,
- dokładnego określenia wszystkich źródeł mikrozanieczyszczeń,
- wpływu nowych obciążeń finansowych na ceny oraz ogólną dostępność leków dla pacjentów.
“Zanieczyszczający płaci” – ale kto naprawdę poniesie koszty?
Niezależnie od wyniku politycznych i gospodarczych negocjacji, eksperci są zgodni: problem obecności farmaceutyków w wodzie wymaga szybkich i zdecydowanych działań. Sercem dyskusji pozostaje prawidłowe urzeczywistnienie zasady “zanieczyszczający płaci”.
Kluczowe jest wypracowanie takiego modelu finansowego, który nie obciąży bezpośrednio przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, co w konsekwencji doprowadziłoby do drastycznego wzrostu rachunków za zbiorcze odprowadzanie ścieków dla zwykłych gospodarstw domowych.
Holistyczne podejście do ochrony wód
Sama rozbudowa oczyszczalni ścieków, choć niezbędna, stanowi jedynie walkę ze skutkami, a nie z przyczyną problemu. Skuteczna ochrona zasobów wodnych wymaga równoległego prowadzenia działań na kilku płaszczyznach:
- Rozwój infrastruktury: Nowoczesne technologie oczyszczania w punktach zbiorczych.
- Przemyślane regulacje prawne: Sprawiedliwy podział odpowiedzialności finansowej między sektorem przemysłowym, samorządami a państwem.
- Systemy zbiórki: Zwiększenie dostępności punktów bezpiecznego odbioru przeterminowanych leków (np. w aptekach i punktach selektywnej zbiórki).
- Edukacja społeczna: Podnoszenie świadomości obywateli na temat tego, jak codzienne nawyki i właściwa utylizacja chemikaliów wpływają na jakość wody w naszych kranach i rzekach.
Tylko połączenie twardych inwestycji technologicznych z odpowiedzialnym tworzeniem prawa i edukacją pozwoli na skuteczne zabezpieczenie zasobów wodnych dla przyszłych pokoleń.
Maciej Dadok – Specjalista ds. prawnych
