Nasze państwo, podobnie jak cały kontynent europejski, znajduje się obecnie pod presją wodną. Jak informuje Europejska Agencja Środowiska, „[…] co roku niedobór wody dotyka około 30% powierzchni lądu i 34% populacji Europy”, szczególnie w Europie południowej i na obszarach gęsto zaludnionych. Jednocześnie zmiany klimatyczne nasilają ekstremalne susze i powodzie, wpływając na dostępność wody, ekosystemy, produkcję żywności i energii oraz zdrowie ludzi. Co istotne, spadek poboru wody nie oznacza rozwiązania problemu niedoboru. Jak wskazują dane państw członkowskich, pobór wody w Unii Europejskiej zmniejszył się o 19% w latach 2000–2022.
Jak pokazuje raport „Polska na drodze zrównoważonego rozwoju. Raport SDG 2025”, w latach 2015–2023 odnawialne zasoby wody słodkiej przypadające na jednego mieszkańca Polski wynosiły od 1,1 do 1,6 tys. m³. Jest to wartość niewielka, co sprawia, że Polska należy do państw Unii Europejskiej szczególnie narażonych na niedobory wody. Obecnie zajmuje ona 3. miejsce wśród krajów UE pod względem najmniejszej ilości wody słodkiej przypadającej na mieszkańca. Mniejszymi zasobami dysponują jedynie Cypr i Malta.
Obecnie w Unii Europejskiej funkcjonuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/741 z dnia 25 maja 2020 r. w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody – obejmuje on jednak sektor rolniczy, nie regulując pozostałych możliwych zastosowań odzyskanej wody. W dniu 22 czerwca 2023 r. Ministerstwo Infrastruktury wydało decyzję o czasowym wyłączeniu Polski ze stosowania rozporządzenia w zakresie ponownego wykorzystania wody do nawadniania w rolnictwie. Decyzję wydano na podstawie art. 2 ust. 2 rozporządzenia, wskazując m.in. na względy ekonomiczne, w tym konieczność modernizacji oczyszczalni ścieków i stworzenia odrębnej infrastruktury transportu odzyskanej wody. Wyłączenie ma charakter czasowy i podlega weryfikacji co najmniej raz na sześć lat.
Obecnie jednak sytuacja w Polsce zaczyna się zmieniać. Jak informowaliśmy, 17 lipca 2026 r. Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy – Prawo wodne. Senat przyjął ją 6 sierpnia 2026 r. bez poprawek, a 27 sierpnia 2026 r. Prezydent RP podpisał ustawę.
Nowelizacja wprowadza do Prawa wodnego definicję wody odzyskanej ze ścieków komunalnych, rozumianej jako oczyszczone ścieki komunalne spełniające określone warunki i wykorzystywane w obiegach chłodzących elektrowni lub elektrociepłowni. Ustawa wskazuje wykorzystywanie takiej wody jako nowy sposób korzystania z wód oraz dopuszcza jej mieszanie z wodami pobieranymi na potrzeby funkcjonowania systemów chłodzenia elektrowni lub elektrociepłowni. Wykorzystanie wody odzyskanej ze ścieków komunalnych będzie wymagało pozwolenia wodnoprawnego. Do wniosku o jego wydanie konieczne będzie dołączenie zgody przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego eksploatującego oczyszczalnię ścieków, z której będzie pobierana woda. W pozwoleniu określana będzie m.in. maksymalna ilość wody odzyskanej, która może być wykorzystywana.
Ustawa określa również zasady ponoszenia opłat za wykorzystywanie wody odzyskanej. Przewidziano opłatę stałą, której jednostkowa stawka wynosi 50 zł za dobę za 1 m³/s maksymalnej ilości wody określonej w pozwoleniu. Jednocześnie ilość wody odzyskanej zmieszanej z wodą pobieraną na potrzeby systemów chłodzenia będzie uwzględniana przy ustalaniu opłaty zmiennej. Należy przy tym zaznaczyć, że nowelizacja nie ustanawia kompleksowych zasad dotyczących wszystkich możliwych sposobów ponownego wykorzystania wody ze ścieków komunalnych. Regulacja koncentruje się na konkretnym zastosowaniu – wykorzystaniu wody odzyskanej w obiegach chłodzących elektrowni lub elektrociepłowni.
W związku z tym istotnego znaczenia nabierają alternatywne sposoby pozyskiwania wody oraz możliwości jej ponownego wykorzystania. Zagadnieniem tym zajmował się projekt ReNutriWater, współfinansowany w ramach programu Interreg. Jego celem było opracowanie metod pozwalających na efektywne oczyszczanie ścieków, a następnie ich ponowne wykorzystanie w przestrzeni miejskiej. Inicjatywa ta wpisuje się również w przewidywane zmiany wynikające z dyrektywy ściekowej UE, obejmujące zastosowanie technologii ograniczających zawartość azotu i fosforu w ściekach.
W ramach projektu ReNutriWater zorganizowano również debatę poświęconą odzyskanej wodzie pt. „Zgoda na wodę: prawo i rzeczywistość odzysku”. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele świata polityki, nauki i legislacji, a także praktycy reprezentujący przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne i jednostki samorządowe. Podczas debaty zwracano uwagę na potrzebę określenia odpowiednich ram prawnych, które umożliwiałyby realizację działań związanych z odzyskiem wody. W ramach projektu zbadaliśmy, w jaki sposób zagadnienie to zostało uregulowane w innych państwach członkowskich.
W niniejszym artykule przedstawiono rozwiązania prawne dotyczące odzysku i ponownego wykorzystania wody ze ścieków, obowiązujące w wybranych państwach członkowskich Unii Europejskiej.
HISZPANIA
W Hiszpanii zakres zastosowania odzyskanej wody został określony bardzo szeroko. Kwestie te reguluje Dekret Królewski 1085/2024 z dnia 22 października 2024 r., zatwierdzający rozporządzenie w sprawie ponownego wykorzystania wody i zmieniający różne dekrety królewskie regulujące gospodarkę wodną. Regulacja ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa odzyskanej wody w odniesieniu do planowanego sposobu jej wykorzystania, ochronę ludzi, zwierząt i środowiska, a także promowanie gospodarki o obiegu zamkniętym i adaptacji do zmian klimatu. Jednocześnie służy zrównoważonemu zarządzaniu wodą i ochronie zasobów wodnych poprzez przeciwdziałanie niedoborom oraz presji na środowisko wodne.
Dopuszczalne zastosowania odzyskanej wody w myśl art. 12 obejmują nawadnianie ogrodów prywatnych, rozładunek urządzeń sanitarnych, ozdobne stawy i cieki wodne dostępne dla publiczności, czyszczenie ulic, nawadnianie terenów zielonych w miastach, w tym parków i tym podobnych obszarów, systemy przeciwpożarowe, mycie pojazdów przemysłowych, a także stawy ozdobne i wodne drogi obiegowe niedostępne dla ogółu społeczeństwa.
Odzyskana woda może być również wykorzystywana do zastosowań przemysłowych, z wyjątkiem przemysłu spożywczego. Obejmuje to wieże chłodnicze i skraplacze wyparne w wodzie dostarczanej do wieży, wodę procesową, czyli wodę, która w pewnym momencie ma bezpośredni kontakt z surowcami, materiałami, produktami pośrednimi lub produktami końcowymi procesu przemysłowego, wodę czyszczącą, przeznaczoną do czyszczenia urządzeń, przedmiotów, materiałów, rur i powierzchni w obiektach przemysłowych, z wyjątkiem zakładów przetwórstwa spożywczego, a także inne zastosowania przemysłowe.
W przemyśle spożywczym odzyskana woda może być wykorzystywana do mycia surowców oraz powierzchni, materiałów i przedmiotów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, a także jako woda do czyszczenia, przeznaczona do tego celu, inna niż ta używana do czyszczenia powierzchni, materiałów i przedmiotów, które mogą mieć kontakt z żywnością i która nie stanowi źródła zanieczyszczenia żywności. Może być również wykorzystywana jako woda procesowa w procesie produkcji żywności, do celów chłodzenia lub do produkcji pary lub gorącej wody w obiegu zamkniętym, która nie ma kontaktu z żywnością.
Kolejne zastosowania obejmują systemy chłodzenia zwierząt gospodarskich, czyli chłodzenie gospodarstw, akwakulturę, obejmującą hodowlę gatunków zwierząt i roślin wodnych, z wyjątkiem mięczaków filtrujących wodę, a także zastosowania rekreacyjne, w tym nawadnianie pól golfowych i innych boisk sportowych. Odzyskana woda może być ponadto wykorzystywana przez gospodarstwa hodowlane do czyszczenia sprzętu, przedmiotów, materiałów, rur i powierzchni oraz w leśnictwie.
Jednocześnie określono zastosowania, w których wykorzystanie odzyskanej wody jest niedopuszczalne. Bezpośrednie spożycie przez ludzi jest zabronione, chyba że ogłoszona zostanie katastrofa zgodnie z ustawą o Krajowym Systemie Obrony Cywilnej. W takich przypadkach organ ochrony zdrowia określa wymagany poziom jakości wody. Woda odzyskana nie może być również wykorzystywana w przemyśle spożywczym w sposób inny niż określony w odpowiednich załącznikach. Zakazane jest także jej wykorzystanie w szpitalach i placówkach medycznych. W przypadku akwakultury odzyskana woda nie może być używana do hodowli mięczaków filtrujących. W zakresie użytku rekreacyjnego nie może być natomiast wykorzystywana w basenach sztucznych do kąpieli.
WŁOCHY
We Włoszech ponowne wykorzystanie ścieków reguluje Rozporządzenie zawierające normy techniczne dotyczące ponownego wykorzystania ścieków w celu wykonania art. 26 ust. 2 dekretu ustawodawczego z dnia 11 maja 1999 r. Jest to stosunkowo stary akt prawny, co pokazuje, że ponowne wykorzystanie ścieków nie jest nowym zagadnieniem, a w niektórych państwach praktyka ta jest stosowana od kilku dekad.
Artykuł 3 reguluje dozwolone zamierzone zastosowania ponownie wykorzystanych ścieków. Obejmują one przede wszystkim nawadnianie, w tym nawadnianie upraw przeznaczonych do produkcji żywności dla ludzi i zwierząt, upraw nierolniczych, terenów zielonych, terenów rekreacyjnych oraz terenów sportowych. Kolejną kategorię stanowią zastosowania cywilne, do których zaliczono mycie ulic w ośrodkach miejskich, zasilanie systemów grzewczych i chłodzących, zasilanie dwóch sieci odrębnych od sieci wody pitnej oraz spłukiwanie toalet, z wyłączeniem innych zastosowań w budynkach do użytku cywilnego. Ponowne wykorzystanie ścieków jest również dopuszczalne w zastosowaniach przemysłowych, obejmujących wodę przeciwpożarową, wodę procesową, wodę do mycia oraz wodę wykorzystywaną w cyklach cieplnych procesów przemysłowych, z wyłączeniem kontaktu z żywnością, produktami farmaceutycznymi i kosmetycznymi.
Jednocześnie art. 13 wprowadza ograniczenia dotyczące wykorzystania oczyszczonych wód do nawadniania. Nie może ono wiązać się z bezpośrednim kontaktem odzyskanych ścieków z surowymi produktami spożywczymi, a ponowne wykorzystanie do nawadniania nie może obejmować publicznych, otwartych terenów zielonych.
PORTUGALIA
W Portugalii obowiązuje Ustawa o zasobach wodnych, której zadaniem jest ustanowienie zrównoważonego zarządzania wodami. Jednym z jego przejawów jest art. 44 ust. 3, zgodnie z którym pobór wód publicznych, przeznaczonych w szczególności do nawadniania ogrodów, terenów publicznych i pól golfowych, powinien – zawsze gdy to możliwe – stanowić uzupełnienie innych źródeł wody, w szczególności poprzez wykorzystanie odpowiednio oczyszczonych ścieków komunalnych lub ponowne użycie wód pochodzących ze spływu z nawadniania danego obiektu. Art. 57, który w całości poświęcony jest ponownemu wykorzystaniu ścieków, reguluje, że oczyszczone ścieki powinny być zawsze wykorzystywane, gdy jest to możliwe i właściwe, w szczególności w przypadkach wskazanych w art. 44 ust. 3. Dopuszcza się także zastosowanie na glebie ścieków pochodzenia zwierzęcego jako nawozów lub organicznych środków. Zasadą mającą zachęcać do ponownego wykorzystania wód jest art. 60, który uzależnia przyznanie licencji na zrzut od stwierdzenia, że nie ma innych alternatyw dla ostatecznego usunięcia materiałów przeznaczonych do zrzutu, w tym poprzez operację odzysku.
RUMUNIA
Zgodnie z art. 5 zaktualizowanej Decyzji nr 188 z dnia 28 lutego 2002 r. w sprawie zatwierdzenia norm dotyczących warunków odprowadzania ścieków do środowiska wodnego, Rumunia – z uwagi na swoje położenie geograficzne w dorzeczu Dunaju i nad Morzem Czarnym oraz potrzebę ochrony tych obszarów – uznaje całe terytorium kraju za obszar wrażliwy. Decyzja ta stanowi podstawę kształtowania rumuńskiej legislacji środowiskowej, wskazując na konieczność wdrażania rozwiązań umożliwiających zaawansowane oczyszczanie ścieków komunalnych w aglomeracjach powyżej 10 000 RLM. Tym samym kierunkuje politykę wodno-ściekową Rumunii w stronę wysokich standardów ochrony środowiska wodnego i zgodności z unijnymi wymaganiami.
Kwestia odzyskanej wody została bezpośrednio uregulowana w zaktualizowanym akcie Normy techniczne z dnia 28 lutego 2002 r. w sprawie zbierania, oczyszczania i usuwania ścieków komunalnych. Zgodnie z art. 6 oczyszczone ścieki mogą być ponownie wykorzystane, jeżeli zostanie to uzgodnione z właściwymi organami, w zależności od ich pochodzenia i dziedziny wykorzystania. Ponowne wykorzystanie nie może jednak negatywnie wpływać na środowisko. Mimo uwzględnienia tego zagadnienia w przepisach rumuńskie ustawodawstwo nie zawiera konkretnych informacji dotyczących kierunków wykorzystania odzyskanych ścieków.
GRECJA
W Grecji, na mocy wspólnej decyzji odpowiednich ministerstw, ustanowiono środki, warunki i procedury dotyczące ponownego wykorzystania oczyszczonych ścieków. Celem regulacji jest promowanie ich ponownego wykorzystania oraz oszczędzanie zasobów wodnych, a tym samym przeciwdziałanie niedoborom wody i suszy w regionie Morza Śródziemnego, skutkom zmian klimatu, nadmiernemu poborowi wód i zasoleniu wód podziemnych. Warunkiem ponownego wykorzystania oczyszczonych ścieków jest zapewnienie ochrony zdrowia publicznego.
Zgodnie z art. 4, oczyszczone ścieki mogą być wykorzystywane do nawadniania, z podziałem na nawadnianie z ograniczeniami i bez ograniczeń. Pierwszy rodzaj obejmuje uprawy nieprzeznaczone do bezpośredniego spożycia przez ludzi, takie jak pasze, rośliny przemysłowe i drzewa, z wyjątkiem drzew owocowych, których owoce dotykają ziemi. W przypadku nawadniania bez ograniczeń dopuszcza się wykorzystanie odzyskanej wody do roślin spożywanych na surowo, warzyw, winorośli i roślin ozdobnych, również metodą zraszania. W zależności od rodzaju uprawy wymagane jest zastosowanie odpowiednich środków ograniczających dostęp ludzi i zwierząt.
Art. 6 reguluje ponowne wykorzystanie oczyszczonych ścieków na obszarach miejskich i podmiejskich, m.in. do nawadniania terenów zielonych, rekreacyjnych i leśnych, cmentarzy, skarp przy drogach, parków publicznych, ogrodów i przestrzeni przy hotelach, a także do gaszenia pożarów, czyszczenia ulic i chodników, fontann ozdobnych, tworzenia i utrzymania jezior i terenów podmokłych oraz wspierania przepływów cieków powierzchniowych. Wykluczone jest wykorzystanie oczyszczonych ścieków do celów spożywczych, kąpieli i działań domowych.
Art. 7 dotyczy wykorzystania oczyszczonych ścieków w przemyśle, w tym do celów technologicznych, takich jak chłodzenie urządzeń, uzupełnianie wody w kotłach oraz w innych procesach przemysłowych, w których nie występuje kontakt z produktami spożywczymi. Zabronione jest natomiast ich stosowanie w przemyśle związanym z produkcją żywności przeznaczonej do bezpośredniego spożycia przez ludzi.
Kwestie związane z odzyskiem wody zostały również uregulowane w innych państwach członkowskich. Na Węgrzech, w 2001 r. wprowadzono rozporządzenie rządu dopuszczające wykorzystywanie oczyszczonych ścieków w rolnictwie, w szczególności do nawadniania roślin przemysłowych, energetycznych i nasion, przy czym nie mogą one być przeznaczone do spożycia przez ludzi ani do celów paszowych. W Estonii, w ustawie o wodzie z 2019 r., określono wymagania dotyczące oczyszczania, odprowadzania i monitorowania ścieków oraz wody odzyskanej, a pozwolenie wodnoprawne określa jej klasę jakości i przeznaczenie. We Francji, w Kodeksie środowiskowym, uregulowanym w obecnym kształcie w 2000 r., przewidziano możliwość stosowania oczyszczonych ścieków do celów innych niż bytowe, w szczególności agronomicznych lub rolniczych, zakazując jednocześnie ich stosowania w lokalach mieszkalnych, placówkach przyjmujących osoby wrażliwe, w tym przedszkolach i szkołach podstawowych, oraz w obiektach publicznych w czasie ich otwarcia. W Słowenii, w rozporządzeniu z 2012 r. dotyczącym odprowadzania ścieków, wskazano na obowiązek stosowania technik charakteryzujących się możliwie najmniejszym zużyciem wody, jej ponownym wykorzystaniem oraz innymi metodami oszczędzania wody. W Szwecji, w rozporządzeniu z 2024 r., uregulowano ponowne wykorzystanie odzyskanej wody do nawadniania w rolnictwie, uzupełniając unijne rozporządzenie 2020/741; użytkownik końcowy odpowiada za spełnienie wymogów jakościowych, a właściwy organ może określić dodatkowe środki ostrożności przy jej stosowaniu.
Najczęściej powtarzającym się zastosowaniem odzyskanej wody jest nawadnianie rolnicze i upraw, które występuje w Hiszpanii, Włoszech, Grecji, Portugalii, na Węgrzech i w Szwecji. Zakres jest różny: od upraw przeznaczonych na żywność i paszę po rośliny przemysłowe, energetyczne czy ozdobne. Nawadnianie terenów zielonych i rekreacyjnych przewidziano przede wszystkim w Hiszpanii, Włoszech, Grecji i Portugalii i obejmuje ono m.in. parki, ogrody, tereny rekreacyjne, sportowe czy pola golfowe. Zastosowania przemysłowe występują w szczególności w Hiszpanii, Włoszech i Grecji i obejmują m.in. wodę procesową, chłodzenie urządzeń, wodę do mycia czy inne procesy przemysłowe, przy określonych ograniczeniach dotyczących kontaktu z żywnością. Zastosowania miejskie i komunalne przewidziano w Hiszpanii, Włoszech i Grecji, gdzie odzyskana woda może być wykorzystywana m.in. do czyszczenia ulic, a w Hiszpanii i Grecji również do innych zastosowań związanych z przestrzenią miejską. Zastosowania związane z ochroną przeciwpożarową wskazano w Hiszpanii, Włoszech i Grecji. Z kolei zastosowania związane z gospodarką wodną i środowiskiem przewidziano w Grecji, m.in. do tworzenia i utrzymania jezior i terenów podmokłych oraz wspierania przepływów cieków powierzchniowych, natomiast w Hiszpanii regulacja obejmuje m.in. stawy ozdobne i cieki wodne.
Najwyraźniej powtarzającym się zastosowaniem jest więc nawadnianie, zarówno rolnicze, jak i terenów zielonych. Drugą dużą kategorię stanowią zastosowania miejskie i przemysłowe. Jednocześnie zakres regulacji jest bardzo zróżnicowany — od szczegółowego katalogu zastosowań w Hiszpanii, Włoszech i Grecji po bardziej ogólne regulacje, jak w Rumunii czy Estonii.
Powyższe zestawienie wskazuje, że państwa Europy Południowej, które ze względu na warunki klimatyczne i większą presję na zasoby wodne wcześniej mierzyły się z problemem dostępności wody, posiadają bardziej szczegółowe, a niekiedy również obowiązujące od kilku dekad regulacje dotyczące jej ponownego wykorzystania. Jednocześnie nie wszystkie państwa członkowskie posiadają odrębne i kompleksowe przepisy regulujące odzysk wody. Analiza przedstawionych rozwiązań pokazuje jednak, że wraz z nasilaniem się presji na zasoby wodne znaczenie ponownego wykorzystania wody będzie rosło również w państwach Europy Środkowej, w tym w Polsce. Jak wskazano wcześniej, Polska należy do państw UE o szczególnie ograniczonych zasobach wody słodkiej na mieszkańca, zajmując pod tym względem trzecie miejsce od końca w Unii Europejskiej, po Cyprze i Malcie. W związku z tym zasadne wydaje się stworzenie kolejnych ram prawnych, które w sposób kompleksowy określałyby możliwości oraz warunki odzysku i ponownego wykorzystania wody.
Jak pokazuje ustawodawstwo oraz doświadczenia innych państw europejskich, uregulowanie możliwości wykorzystania wody odzyskanej należy ocenić jako pozytywny krok. Jednocześnie doświadczenia te pokazują, że odzyskana woda może znaleźć zastosowanie w znacznie szerszym zakresie, obejmującym m.in. nawadnianie upraw, terenów zielonych i rekreacyjnych, zastosowania przemysłowe, cele miejskie i komunalne, ochronę przeciwpożarową czy inne zastosowania związane z gospodarką wodną. Wskazuje to na możliwość dalszego rozwoju regulacji w tym zakresie i określenia szerszych możliwości wykorzystania wody odzyskanej, przy jednoczesnym ustanowieniu odpowiednich warunków jej bezpiecznego stosowania.
Na zakończenie warto wskazać, że więcej rezultatów projektu ReNutriWater można znaleźć w Panelu Członkowskim IGWP, w zakładce „Opracowania”. Dostępny tam podręcznik w wersji anglojęzycznej przedstawia m.in. wyniki badań i pilotaży, aspekty prawne, ocenę ryzyka, modele biznesowe oraz możliwości wdrażania rozwiązań związanych z ponownym wykorzystaniem wody i odzyskiem składników odżywczych. Opracowanie zwraca również uwagę na znaczenie odpowiednich polityk i regulacji dla rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym w sektorze wodnym.
Źródła:
- Raport SDG 2025 – Cel 6 „Czysta woda i warunki sanitarne”
https://raportsdg.stat.gov.pl/cel6.html - Europejska Agencja Środowiska – „Water and climate impacts” https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/thematic-briefings/biodiversity-and-ecosystems/water-and-climate-impacts\
Maciej Dadok
Specjalista ds. Prawnych IGWP
